Przedawnienie długów – jak liczyć terminy w restrukturyzacji?

Przedawnienie długów w prawie cywilnym

„Przedawnienie długów” to jedno z tych haseł, które brzmi jak magiczna gumka do kasowania zobowiązań. W praktyce jednak przedawnienie długów, to informacja o tym, jak długo wierzyciel może skutecznie dochodzić zapłaty. Przedawnienie długów zazwyczaj nie powoduje, że dług przestaje istnieć. Zmienia się natomiast to, że po upływie terminu przedawnienia dłużnik nie musi regulować zaległości. Nawet jeśli sprawa trafi do sądu, takie przedawnienie długów może zablokować zasądzenie zapłaty. Podstawą prawną przedawnienia długów (ściślej: przedawnienia roszczeń) w prawie cywilnym jest Kodeks cywilny – Tytuł VI „Przedawnienie roszczeń”, art. 117–125. 

Terminy przedawnienia roszczeń majątkowych – terminy przedawnienia długów

Terminy przedawnienia długów w prawie cywilnym wynikają przede wszystkim z Kodeksu cywilnego – a punktem wyjścia jest tu art. 118 k.c.  Aktualnie obowiązujące terminy przedawnienia roszczeń zostały wprowadzone nowelizacją Kodeksu Cywilnego z dnia 13.04.2018 r., która weszła w życie w dniu 9.07.2018 r. Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, to:

• przedawnienie długów związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – po 3 latach,
• przedawnienie długów dotyczących świadczenia okresowego – po 3 latach,
• przedawnienie długów niezwiązanych z działalnością gospodarczą – po 6 latach.

Początek terminy przedawnienia długów liczony od daty wymagalności danego roszczenia. Za datę wymagalności roszczenia przyjmuje się moment, od którego możliwe jest przymusowe dochodzenie długów. Koniec terminu przedawnienia długów przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Jeśli więc roszczenie, związane z działalnością gospodarczą, stało się wymagalne w dniu 21.04.2023 r. to przedawnienie długu będzie miało miejsce z dniem 31.12.2026 r. zamiast 21.04.2026 r.

Terminy przedawnienia długów niemajątkowych

Terminy przedawnienia długów z art. 118 k.c. są ogólne. Niektóre rodzaje roszczeń mają własny termin przedawnienia wynikający z przepisów szczególnych. Taki szczególny przypadek to np. roszczenia z czynów niedozwolonych (np. wypadek, szkoda na mieniu), gdzie kluczowy jest art. 442¹ k.c.. Zgodnie z nim:

• przedawnienie długów tj. szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym – po 3 latach od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się (albo mógł się dowiedzieć przy należytej staranności) o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia i nie dłużej niż 10 lat od zdarzenia wywołującego szkodę,
• przedawnienie długów tj. szkody wynikłej ze zbrodni lub występku – po 20 latach od dnia popełnienia przestępstwa – niezależnie od tego, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i sprawcy. 

Przerwanie przedawnienia roszczeń majątkowych

Przerwanie biegu przedawnienia długów majątkowych ma miejsce wtedy, gdy wystąpi jedna z sytuacji wskazanych w art. 123 § 1 k.c.. Co przerywa bieg przedawnienia długu?

1) Czynność przed sądem lub organem -  podjęta w celu dochodzenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Bieg terminu przedawnienia długów przerywa każdą czynność przed sądem (również polubownym), jak i przed innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju. W praktyce to mogą być np. pozew, wniosek o zabezpieczenie lub wszczęcie egzekucji.

2) Uznanie roszczenia przez dłużnika – bieg przedawnienia długów przerywa się także przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje (czyli dłużnika). W praktyce uznaniem jest np. pisemne potwierdzenie długu, prośba o raty, częściowa spłata połączona z potwierdzeniem zobowiązania – liczy się, że dłużnik daje do zrozumienia, że roszczenie istnieje.

Po każdym przerwaniu przedawnienie biegnie na nowo. Jeśli przerwanie nastąpiło przez czynność w postępowaniu przed sądem/organem/arbitrażem, to termin biegnie na nowo, od momentu kiedy dane postępowanie się zakończy. 

Przerwanie przedawnienia roszczeń niemajątkowych

Kodeks cywilny wiąże przedawnienie długów przede wszystkim z roszczeniami majątkowymi (czyli takimi o wymiernej wartości ekonomicznej). Stąd, co do zasady, roszczenia niemajątkowe np. roszczenia o ochronę dóbr osobistych (art. 24 k.c.) w ogóle nie ulegają przedawnieniu.

Przedawnienie długów a restrukturyzacja

Postępowanie o zatwierdzenie układu a przedawnienie długów

Po pierwsze, pamiętać musimy, że w ramach postępowania o zatwierdzenie układu może mieć miejsce zarówno przerwanie jak i zawieszenie biegu terminu przedawnienia długów. 

1. Przerwanie biegu przedawnienia długów – z art. 123 k.c. (np. pozew, uznanie długu), po przerwaniu termin co do zasady biegnie od nowa.
2. Zawieszenie biegu przedawnienia długów – czas „nie leci” przez określony okres, a po ustaniu zawieszenia bieg toczy się dalej(np. od otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego do dnia wydania decyzji o zakończeniu restrukturyzacji).

Postępowanie o zatwierdzenie układu to model restrukturyzacji, który angażuje sąd w ograniczonym zakresie, w zasadzie w końcowej fazie czynności restrukturyzacyjnych. W praktyce wiele czynności dzieje się „poza salą sądową” np. przygotowanie spisów wierzytelności, propozycji układowych, zbieranie głosów itp. Sąd pojawia się dopiero na etapie zatwierdzania przedstawionego układu. Czynności podejmowane przez dłużnika nie zawieszają i nie przerywają terminu przedawnienia długów. Sam fakt, iż dłużnik prowadzi postępowanie o zatwierdzenie układu, nie musi mieć wpływu na przedawnienie długów. Trzeba sprawdzić, czy w danym postępowaniu miało miejsce zdarzenie zawieszające lub przerywające bieg przedawnienia długów (np. sporządzenie spisu wierzytelności lub obwieszenie o ustaleniu dnia układowego).

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 kwietnia 2021 r., sygn. IV CSKP 41/21 wskazał, że złożenie spisu wierzytelności wraz z oświadczeniem o uznaniu wierzytelności, które dołącza się do wniosku o wszczęcie przyspieszonego postępowania układowego, stanowi uznanie długu, przerywające bieg terminu przedawnienia długów.

Dodatkowo od tego momentu do określonego „końca ochrony” (np. do prawomocnego umorzenia rozpoznania wniosku o zatwierdzenie układu albo zakończenia postępowania) – ma miejsce okres ochronny (art. 226d p.r.). W tym okresie stosuje się art. 312 p.r. ust. 6 p.r., który przewiduje, że bieg przedawnienia długów nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania. Oczywiście chodzi tu jedynie o roszczenia, co do których niedopuszczalna jest egzekucja oraz wykonanie zabezpieczenia.

Nowy bieg terminu przedawnienia długów będzie liczony od nowego terminu wymagalności roszczeń, a w przypadku rat – dla każdej z rat osobno.

Przyspieszone postępowanie układowe

Co do zasady otwarcie przyspieszonego postępowania układowego nie wyłącza możliwości wszczęcia przez wierzyciela postępowań sądowych w celu dochodzenia wierzytelności, które podlegają umieszczeniu w spisie wierzytelności. A skoro pozew jest czynnością przed sądem z art. 123 k.c., to może on przerwać bieg przedawnienia długów (czyli dać efekt „liczenia od nowa”).

Pamiętać jednak należy, że wstrzymanie terminu, w którym następuje przedawnienie długów, działa analogicznie jak w przypadku postępowania o zatwierdzenie układu, również w przypadku przyspieszonego postępowania układowego. Zgodnie z art. 259 ust. 4 prawa restrukturyzacyjnego – w odniesieniu do roszczeń, co do których niedopuszczalne jest wszczęcie egzekucji oraz wykonanie zabezpieczenia (postanowienia/zarządzenia), z dniem otwarcia przyspieszonego postępowania układowego bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu na czas trwania przyspieszonego postępowania układowego. Odpadają zatem niektóre działania, które w normalnym trybie wierzyciele stosują „na czas”, np. egzekucja czy zabezpieczenie.

Postępowanie układowe

Przy wyliczaniu terminu, w którym następuje przedawnienie długu w postępowaniu układowym stosuje się te same przepisy, przytaczane powyżej w odniesieniu do przyspieszonego postępowania układowego. Podstawą prawną jest art. 278 ust. 3 prawa restrukturyzacyjnego.

Postępowanie sanacyjne

Również postępowaniu sanacyjnym dla roszczeń, co do których w sanacji niedopuszczalne jest prowadzenie egzekucji i wykonywanie zabezpieczenia,  ustawodawca zawieszenie biegu przedawnienia długów. Dzieje się tak na mocy art. 312 ust. 6 prawa restrukturyzacyjnego. Z dniem otwarcia postępowania sanacyjnego bieg przedawnienia długu nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu – aż do dnia zakończenia sanacji. Za dzień otwarcia sanacji uważa się dzień wydania postanowienia o otwarciu (to jest formalny moment startu skutków postępowania).

Równolegle, od dnia otwarcia sanacji zawieszeniu z mocy prawa ulegają postępowania egzekucyjne skierowane do majątku wchodzącego w skład masy sanacyjnej. To ma bardzo praktyczny skutek –  nawet jeśli wierzyciel ma już tytuł wykonawczy (np. prawomocny wyrok z klauzulą), to na czas trwania sanacji realne „ściągnięcie” długu z majątku objętego masą sanacyjną jest co do zasady zablokowane. 

Uchylenie układu a przedawnienie długów

W ramach restrukturyzacji możliwy jest też scenariusz, w którym to sąd nie zatwierdzi układu, a postanowienie o uchyleniu układu kończy proces restrukturyzacji. W art. 176  prawo restrukturyzacyjne przewiduje dwie możliwość uchylenia układu, gdy:

• dłużnik nie wykonuje postanowień układu,
• jest oczywiste, że układ nie będzie wykonany.

Uchylenie układu kończy ochronę dłużnika, a wierzytelności objęte układem powracają do „obiegu”. Termin na przedawnienie długów liczony jest z pominięciem okresu, w którym prowadzone było postępowanie restrukturyzacyjne, od jego przerwania (z dniem zatwierdzenia układu) do uprawomocnienia się postanowienia w przedmiocie jego uchylenia.