Plan restrukturyzacyjny – jak go sporządzić?

Czym jest plan restrukturyzacyjny?

Plan restrukturyzacyjny to dokument opisujący aktualną sytuację przedsiębiorstwa, przyczyny jego trudnej sytuacji ekonomicznej oraz konkretne działania naprawcze, które mają doprowadzić do odzyskania płynności finansowej. Pełni dwie podstawowe funkcje. Po pierwsze, wyjaśnia, dlaczego firma znalazła się w stanie niewypłacalności lub jej zagrożenia. Po drugie, pokazuje wierzycielom, jakie środki i w jakim czasie zostaną wdrożone, aby to zmienić. Ta dwutorowość odróżnia plan restrukturyzacyjny od zwykłego biznesplanu.

Plan restrukturyzacyjny jest dokumentem obligatoryjnym w każdym z czterech rodzajów postępowania restrukturyzacyjnego, niezależnie od tego, czy przedsiębiorca korzysta z postępowania o zatwierdzenie układu, przyspieszonego postępowania układowego, postępowania układowego czy postępowania sanacyjnego.

Wstępny plan restrukturyzacyjny a właściwy plan restrukturyzacyjny

Przepisy ustawy Prawo restrukturyzacyjne rozróżniają dwa rodzaje dokumentów. Wstępny plan restrukturyzacyjny należy dołączyć do wniosku o otwarcie przyspieszonego postępowania układowego, postępowania układowego oraz postępowania sanacyjnego (poza sytuacją, gdy o otwarcie tego ostatniego wnioskuje wierzyciel). Ma charakter ogólny i przygotowawczy. Zgodnie z minimalnym zakresem określonym w art. 9 Prawa restrukturyzacyjnego powinien zawierać co najmniej analizę przyczyn trudnej sytuacji ekonomicznej dłużnika, wstępny opis planowanych środków restrukturyzacyjnych wraz z ich kosztami oraz wstępny harmonogram wdrożenia tych środków. Do wstępnego planu warto dołączyć również sprawozdanie finansowe sporządzone na dzień przypadający w okresie 30 dni przed złożeniem wniosku. W postępowaniu o zatwierdzenie układu sporządzenie wstępnego planu restrukturyzacyjnego jest elementem koniecznym przed dokonaniem obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego.

Właściwy plan restrukturyzacyjny powstaje już w trakcie trwania postępowania i jest dokumentem znacznie bardziej rozbudowanym. Zawiera pełny opis przedsiębiorstwa, szczegółową strategię działania, komplet środków naprawczych oraz wieloletnie prognozy finansowe. W praktyce oznacza to, że analizy przygotowane na etapie wstępnego planu restrukturyzacyjnego stają się fundamentem, na którym buduje się dokument ostateczny, a nie oddzielnym, jednorazowym opracowaniem.

Warto zaznaczyć, że dokładny zakres obu dokumentów określa ustawa Prawo restrukturyzacyjne, dlatego przed przystąpieniem do pracy nad planem warto zweryfikować aktualne brzmienie przepisów, zwłaszcza w kontekście terminów i minimalnego katalogu elementów.

Co powinien zawierać plan restrukturyzacyjny?

Ustawodawca precyzyjnie określił w art. 10 Prawa restrukturyzacyjnego, jakie elementy musi zawierać plan restrukturyzacyjny, a katalog ten stanowi jednocześnie punkt wyjścia do oceny każdego planu restrukturyzacyjnego przez wierzycieli. Poniższa lista obejmuje kluczowe punkty, które powinny znaleźć się w dokumencie:

• opis przedsiębiorstwa dłużnika wraz z informacją o aktualnym oraz przyszłym stanie podaży i popytu w sektorze rynku, na którym firma działa,
• analiza przyczyn trudnej sytuacji ekonomicznej dłużnika,
• prezentacja proponowanej przyszłej strategii prowadzenia przedsiębiorstwa wraz z opisem poziomu i rodzaju ryzyka,
• pełny opis i przegląd planowanych środków restrukturyzacyjnych oraz związanych z nimi kosztów,
• harmonogram wdrożenia środków restrukturyzacyjnych oraz ostateczny termin wdrożenia całego planu,
• informacja o zdolnościach produkcyjnych przedsiębiorstwa, w szczególności o ich wykorzystaniu i ewentualnej redukcji,
• opis metod i źródeł finansowania restrukturyzacji,
• projektowane zyski i straty na kolejne pięć lat, oparte na co najmniej dwóch wariantach prognoz,
• imiona i nazwiska osób odpowiedzialnych za wykonanie układu,
• imiona i nazwiska autorów planu restrukturyzacyjnego,
• data sporządzenia dokumentu.

Praktyka pokazuje, że sam katalog elementów to dopiero punkt wyjścia. Dwa plany restrukturyzacyjne zawierające te same rubryki mogą się diametralnie różnić jakością w zależności od tego, jak konkretnie i wiarygodnie opisano poszczególne punkty. 

Szczególnie warto zwrócić uwagę na projektowane zyski i straty na kolejne pięć lat i to w dwóch wariantach, o czym piszemy więcej poniżej.

Jak krok po kroku sporządzić plan restrukturyzacyjny?

Przygotowanie planu restrukturyzacyjnego wymaga połączenia wiedzy prawnej, finansowej i operacyjnej. Poniższa sekwencja kroków pokazuje, w jakiej kolejności warto pracować nad dokumentem, aby żaden istotny element nie został pominięty.

Krok 1: Zebranie i uporządkowanie danych

Punktem wyjścia jest komplet danych o kondycji firmy: bilans, rachunek zysków i strat, struktura zadłużenia, zestawienie należności i zobowiązań wobec kontrahentów, banków, leasingodawców, ZUS oraz urzędu skarbowego. Bez tego materiału dalsze etapy pracy nad planem restrukturyzacyjnym są w praktyce niemożliwe do wykonania rzetelnie. Pominięcie zobowiązań publicznoprawnych (ZUS, urząd skarbowy) to jeden z najczęstszych błędów na tym etapie, ponieważ te wierzytelności rządzą się innymi zasadami niż typowe długi handlowe.

Krok 2: Diagnoza przyczyny trudnej sytuacji ekonomicznej

Na bazie zebranych danych trzeba wskazać konkretne źródła kryzysu, oddzielając problemy przejściowe od trwałych. Może to być spadek przychodów, utrata kluczowego kontrahenta, wzrost kosztów finansowania czy błędne decyzje inwestycyjne z przeszłości. Ogólne stwierdzenie „firma ma problemy z płynnością" nie wystarczy. Wierzyciele i sąd oczekują wskazania, co konkretnie doprowadziło do tej sytuacji i czy przyczyna nadal istnieje.

Podstawowe kryterium podziału to przyczyny zewnętrzne i wewnętrzne. Bądźmy jednak krytyczni w ocenie, a jeśli sami nie potrafimy z dystansu spojrzeć na naszą strukturę organizacyjną – skontaktujmy się z doradcą restrukturyzacyjnym.

Krok 3: Opracowanie strategii i środki naprawcze

Na tym etapie powstaje rdzeń planu restrukturyzacyjnego, czyli konkretne działania, które mają poprawić sytuację firmy. W zależności od branży może to być optymalizacja kosztów stałych, renegocjacja umów, sprzedaż zbędnych aktywów, zmiana struktury organizacyjnej czy poprawa procesu windykacji własnych należności.

Każde działanie naprawcze powinno być bezpośrednio powiązane z konkretną przyczyną kryzysu zidentyfikowaną w kroku 2. Plan restrukturyzacyjny, w którym środki naprawcze nie wynikają z diagnozy, budzi wątpliwości co do jego wiarygodności.

Krok 4: Budowa harmonogramu wdrożenia

Harmonogram powinien wskazywać konkretne terminy rozpoczęcia i zakończenia poszczególnych działań, kolejność ich wdrażania oraz osoby lub działy odpowiedzialne za realizację. Zbyt ogólny lub nieprecyzyjny harmonogram jest jednym z najczęstszych powodów, dla których wierzyciele oceniają plan restrukturyzacyjny negatywnie. Harmonogram musi być realistyczny. Zbyt napięty terminarz podważa wiarygodność całego planu restrukturyzacyjnego, a zbyt rozciągnięty osłabia argument o pilności działań naprawczych.

Krok 5: Przygotowanie prognozy finansowej

Ustawa wymaga przedstawienia projektowanych zysków i strat na kolejne pięć lat, opartych na co najmniej dwóch scenariuszach, zwykle realistycznym i pesymistycznym. Prognozy powinny być spójne z propozycjami układowymi, tak aby nadwyżki finansowe generowane przez firmę w kolejnych okresach faktycznie wystarczały na spłatę rat układowych. Zawyżone prognozy przychodów to jeden z klasycznych błędów, który w krótkim czasie ujawnia się na etapie realizacji układu i podważa zaufanie wierzycieli do kolejnych propozycji.

Nie ma konkretnych szablonów, które determinowałyby wygląd prognoz w planie restrukturyzacyjnym. W zależności od branży i skali przedsiębiorstwa wierzyciele wymagają jednak określonej ich formy, które, szczególnie w razie dużego zaangażowania podmiotu finansującego przedsiębiorstwo, często przybierają postać projektów sprawozdań finansowych.

Wyobraźmy sobie bowiem, że obecnie rachunek zysków i strat przedsiębiorstwa wykazuje określone przychody i koszty. Skoro w planie restrukturyzacyjnym przedstawiamy środki, które mają poprawić funkcjonowanie firmy, np.: zwiększyć sprzedaż o określony wolumen, lub zmniejszyć koszty, to wartości przedstawione w aktualnym dokumencie księgowym powinny być odpowiednio zmodyfikowane w projekcji przyszłości. Pamiętajmy jednak, że inwestycje zazwyczaj wiążą się z kosztami, a redukcja kosztów może wpłynąć na produktywność. Nie wystarczy zatem przesunąć jeden wskaźnik zgodnie z założeniami: w przyrodzie wszystko jest ze sobą powiązane.

Krok 6: Plan z propozycjami układowymi

Ostatnim etapem jest zestawienie planu restrukturyzacyjnego z propozycjami układowymi, czyli konkretnymi warunkami spłaty zobowiązań (raty, odroczenie terminu, częściowa redukcja długu). Plan restrukturyzacyjny powinien uzasadniać, dlaczego zaproponowane warunki są realne do wykonania w świetle przygotowanych prognoz. Propozycje układowe wynikają wprost z danych finansowych i harmonogramu przedstawionych we wcześniejszych częściach planu, a nie funkcjonują jako osobny, oderwany dokument.

Po przejściu tych etapów powstaje plan restrukturyzacyjny, który nie tylko spełnia formalne wymogi ustawy, ale realnie pokazuje wierzycielom i sądowi, że przedsiębiorstwo ma spójną strategię wyjścia z kryzysu. Wierzyciele źle reagują na plany przesadnie optymistyczne, czy po prostu nierealne. Dlatego też dobry plan wymaga pracy.

Kto sporządza i zatwierdza plan restrukturyzacyjny?

Autorstwo planu restrukturyzacyjnego zależy od jego rodzaju i etapu postępowania, ponieważ ustawa różnicuje krąg podmiotów uprawnionych do sporządzenia planu restrukturyzacyjnego. Wstępny plan restrukturyzacyjny sporządzić może sam dłużnik lub jego doradca restrukturyzacyjny, ponieważ to on składa wniosek o otwarcie postępowania i musi wykazać, że restrukturyzacja ma sens jeszcze przed formalnym rozpoczęciem procedury.

Właściwy plan restrukturyzacyjny przygotowuje podmiot pełniący funkcję w danym trybie postępowania. W postępowaniu o zatwierdzenie układu jest to nadzorca układu, w przyspieszonym postępowaniu układowym oraz w postępowaniu układowym odpowiada za to nadzorca sądowy, natomiast w postępowaniu sanacyjnym plan sporządza zarządca. W szczególnie uzasadnionych przypadkach, za zgodą sędziego-komisarza, sporządzenie planu restrukturyzacyjnego można zlecić osobom trzecim, co bywa praktykowane przy bardziej złożonych sprawach.

Ostateczne zatwierdzenie należy do sądu restrukturyzacyjnego, szczególnie w postępowaniach wnioskowych. W postępowaniu o zatwierdzenie układu sąd nie ocenia samego planu, lecz układ zawarty na jego podstawie. Sąd bada, czy harmonogram spłat wynika z rzetelnych prognoz finansowych, czy przepływy pieniężne uzasadniają przyjęte założenia i czy plan restrukturyzacyjny jest w ogóle wykonalny. Całe postępowanie, w tym składanie wniosków i głosowanie nad układem, odbywa się od 2021 roku za pośrednictwem Krajowego Rejestru Zadłużonych prowadzonego przez Ministerstwo Sprawiedliwości.

Termin złożenia planu restrukturyzacyjnego

Standardowy termin na złożenie właściwego planu restrukturyzacyjnego wynosi 30 dni od dnia otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego, zgodnie z przepisami rozdziału o przygotowaniu i realizacji planu restrukturyzacyjnego. W uzasadnionych przypadkach termin ten może zostać przedłużony, maksymalnie do 3 miesięcy od dnia otwarcia postępowania. Wstępny plan restrukturyzacyjny składany jest wcześniej, razem z wnioskiem o otwarcie postępowania, wraz ze sprawozdaniem finansowym sporządzonym na dzień przypadający w okresie 30 dni przed dniem złożenia wniosku.

Niedotrzymanie tych terminów potrafi znacząco skomplikować dalszy przebieg sprawy. Opóźnia ocenę realności planu restrukturyzacyjnego i propozycji układowych, osłabia wiarygodność dłużnika wobec sądu i wierzycieli, a w skrajnych przypadkach może utrudnić samo prowadzenie restrukturyzacji. Z drugiej strony należy pamiętać, że szczególnie w większych postępowaniach zachowanie 30 dniowego terminu jest po prostu niemożliwe. Koniecznym jest bowiem dokonanie skrupulatnej analizy przedsiębiorstwa, aby dobrać odpowiednie narzędzia naprawcze i poddać je pod ocenę wierzycieli.

Najczęstsze błędy przy sporządzaniu planu restrukturyzacyjnego

Z naszych obserwacji wynika, że większość nieudanych planów restrukturyzacyjnych popełnia jeden z kilku powtarzających się błędów. Warto je znać, zanim przystąpi się do pracy nad dokumentem:

• zawyżone prognozy przychodów, oderwane od realnej sytuacji rynkowej firmy,
• brak realnych działań naprawczych powiązanych z konkretną przyczyną kryzysu,
• nieprecyzyjny lub zbyt ogólny harmonogram wdrożenia,
• pominięcie kosztów bieżącego funkcjonowania firmy w trakcie restrukturyzacji,
• brak spójności między planem restrukturyzacyjnym a dokumentacją finansową,
• pominięcie zobowiązań wobec ZUS lub urzędu skarbowego,
• przygotowanie tylko jednego wariantu finansowego zamiast wymaganych co najmniej dwóch prognoz.

Interesujące jest to, że najczęstszą przyczyną niepowodzenia bywa nie brak wiedzy prawnej, lecz zbyt optymistyczne założenia biznesowe. Dłużnicy, którzy sami przygotowują pierwszą wersję planu restrukturyzacyjnego, mają naturalną tendencję do zakładania szybszej poprawy sytuacji, niż wskazują na to twarde dane, co później trudno obronić przed wierzycielami.

Co się dzieje, gdy sąd nie zatwierdzi planu restrukturyzacyjnego?

Nawet jeśli wierzyciele zagłosują za przyjęciem układu, sąd może odmówić jego zatwierdzenia. Pozostaje to jednak zdarzenie wyjątkowo rzadkie. Ostatecznie bowiem to wierzyciele są dysponentami postępowania i uregulowaniu ich zobowiązań ma służyć restrukturyzacja. Zdarzają się jednak przypadki, w których sąd zdaje się wiedzieć lepiej co dla wierzycieli jest dobre. W takim przypadku pozostaje poddać orzeczenie kontroli instancyjnej.

Odmowa zatwierdzenia układu ni zamyka jednak drogi do dalszych działań. Dłużnik nie traci możliwości ponownego wystąpienia z wnioskiem o otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego, choć w praktyce oparcie kolejnego wniosku o te same założenia, które już raz zostały odrzucone, naraża go na ponowne niepowodzenie. W takiej sytuacji kluczowe jest przeanalizowanie przyczyn fiaska, w tym stanowisk poszczególnych wierzycieli, i realne zrewidowanie planu restrukturyzacyjnego oraz propozycji układowych przed kolejną próbą. Powielenie tego samego planu restrukturyzacyjnego bez uwzględnienia zastrzeżeń wierzycieli rzadko kończy się sukcesem.

Plan restrukturyzacyjny – podsumowanie

Plan restrukturyzacyjny to dokument, który decyduje o powodzeniu całego postępowania. Rzetelna diagnoza przyczyn kryzysu, konkretne działania naprawcze powiązane z tą diagnozą, realistyczny harmonogram oraz spójne prognozy finansowe to elementy, bez których nawet najlepiej przygotowany formalnie dokument nie przekona wierzycieli ani sądu. Warto pamiętać, że każdy plan restrukturyzacyjny musi być dostosowany do indywidualnej sytuacji konkretnej firmy.