Postępowanie upadłościowe – na czym polega i jakie korzyści niesie dłużnikowi?

Czym jest postępowanie upadłościowe?

Postępowanie upadłościowe to formalna procedura sądowa, która ma uporządkować sytuację osoby lub firmy niewypłacalnej, czyli takiej, która nie jest w stanie regulować swoich wymagalnych zobowiązań. Podstawą prawną tych działań jest ustawa dnia 1 października 2003 r. Prawo upadłościowe. W praktyce chodzi o to, by w możliwie sprawiedliwy sposób ustalić sytuację majątkową dłużnika, zabezpieczyć jego majątek i zaspokoić wierzycieli w jak największym stopniu. W przypadku klasycznego postępowania upadłościowego majątek dłużnika staje się tzw. masą upadłości, a główną rolę odgrywa syndyk, który zarządza tym majątkiem i dąży do zaspokojenia wierzycieli.

Z perspektywy dłużnika najważniejsze jest to, że postępowanie upadłościowe nie zaczyna się automatycznie. Konieczny jest wniosek o wszczęcie postępowania, ocena sytuacji przez sąd i ostateczna decyzja sądu o wszczęciu postępowania. Po ogłoszeniu upadłości sytuacja finansowa dłużnika zostaje objęta nadzorem przewidzianym przez prawo, a wierzyciele nie mogą już dochodzić swoich roszczeń w dowolny sposób, poza ramami tego postępowania. 

Warto pamiętać, że postępowanie upadłościowe może dotyczyć zarówno przedsiębiorców, jak i osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, czyli konsumentów.

Postępowanie upadłościowe – co mówi ustawa?

Podstawą prawną postępowania upadłościowego w Polsce jest ustawa z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe. Ustawa określa kiedy można ogłosić upadłość, kto może złożyć wniosek, jakie są skutki ogłoszenia upadłości, co dzieje się z majątkiem dłużnika oraz jak wygląda oddłużenie osoby fizycznej. Ustawa Prawo upadłościowe reguluje m.in. zasady wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli od niewypłacalnych dłużników, skutki ogłoszenia upadłości oraz zasady umarzania zobowiązań upadłego będącego osobą fizyczną. 

Z perspektywy restrukturyzacji jednym z najważniejszych przepisów jest art. 2. Ustawa mówi tam, że postępowanie należy prowadzić tak, aby roszczenia wierzycieli zostały zaspokojone w jak najwyższym stopniu, a jeśli jest to racjonalne, należy dążyć także do zachowania przedsiębiorstwa dłużnika. 

Etapy postępowania upadłościowego

Postępowanie upadłościowe można podzielić na dwa główne etapy: postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości oraz właściwe postępowanie upadłościowe. Pierwszy etap rozpoczyna się z chwilą skutecznego złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, natomiast drugi zaczyna się dopiero wtedy, gdy sąd wyda postanowienie o ogłoszeniu upadłości. Oznacza to, że właściwe postępowanie upadłościowe nie rusza automatycznie — wcześniej muszą zostać spełnione ustawowe przesłanki, przede wszystkim musi istnieć stan niewypłacalności dłużnika.

Etap 1. Postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości

To pierwszy etap całej procedury. Na tym etapie sąd bada, czy w ogóle istnieją podstawy do ogłoszenia upadłości. Wszystko zaczyna się od złożenia wniosku przez uprawniony podmiot — najczęściej samego dłużnika, choć w określonych przypadkach może to zrobić również wierzyciel. Sąd ocenia czy wniosek został złożony przez uprawnioną osobę lub podmiot i czy dłużnik rzeczywiście znajduje się w stanie niewypłacalności. Postępowanie to kończy się wydaniem przez sąd rozstrzygnięcia. Może on ogłosić upadłość, ale może też oddalić albo odrzucić wniosek. Jeżeli nie dojdzie do ogłoszenia upadłości, sprawa kończy się już na tym etapie.

Etap 2. Właściwe postępowanie upadłościowe

Drugi etap rozpoczyna się z chwilą wydania przez sąd postanowienia o ogłoszeniu upadłości. Od tego momentu postępowanie upadłościowe wchodzi w zasadniczą fazę. Po ogłoszeniu upadłości konieczne jest ustalenie, jaki majątek należy do dłużnika i jakie wierzytelności powinny zostać uwzględnione w postępowaniu. Następnie syndyk przystępuje do likwidacji masy upadłości, czyli spieniężenia majątku. Uzyskane w ten sposób środki są przeznaczane na pokrycie kosztów postępowania oraz spłatę wierzycieli według określonej kolejności. Procedurę kończy postanowienie sądu o zakończeniu postępowania upadłościowego. 

Postępowanie upadłościowe prowadzone w systemie elektronicznym – KRZ

Postępowanie upadłościowe powinno być prowadzone w systemie elektronicznym poprzez system KRZ, czyli Krajowy Rejestr Zadłużonych — jawny rejestr prowadzony przez Ministra Sprawiedliwości, w którym ujawniane są m.in. dane dotyczące postępowań upadłościowych, restrukturyzacyjnych oraz innych spraw wskazanych w ustawie. KRZ działa na podstawie ustawy z 6 grudnia 2018 r. o Krajowym Rejestrze Zadłużonych, a sama ustawa weszła w życie 1 grudnia 2021 r.. KRZ nie jest tylko „internetową bazą danych”. To jednocześnie rejestr publiczny i narzędzie do prowadzenia spraw. Z jednej strony pozwala wyszukiwać ujawnione postępowania, z drugiej — służy do składania pism, dokumentów i obsługi wielu czynności procesowych w toku postępowania. Jeżeli ktoś miał obowiązek skorzystać z systemu KRZ, a złoży pismo poza nim, takie pismo co do zasady nie wywołuje skutków prawnych.

Przepisy przewidują wyjątki dla niektórych uczestników. Z obowiązku korzystania z KRZ wyłączeni są m.in. niektórzy wierzyciele dochodzący należności ze stosunku pracy, alimentów albo określonych rent. Te osoby mogą składać pisma poza systemem, również w biurze podawczym sądu rejonowego. Wyjątek dotyczy też części spraw upadłości konsumenckiej. Jeżeli dłużnik składa wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej i nie jest reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika ani doradcę restrukturyzacyjnego, nie musi wnosić pism przez system teleinformatyczny.

KRZ przyspiesza obieg informacji. Zamiast tradycyjnego papierowego modelu, uczestnicy postępowania upadłościowego mogą korzystać z jednego cyfrowego systemu, w którym składa się pisma i śledzi tok sprawy. KRZ jest rejestrem jawnym, więc daje możliwość sprawdzenia, czy wobec konkretnego podmiotu toczyło się lub toczy postępowanie upadłościowe. Dla wierzycieli, kontrahentów czy osób planujących współpracę z danym przedsiębiorcą to bardzo ważne źródło wiedzy o sytuacji prawno-finansowej drugiej strony. Na koniec, KRZ porządkuje komunikację w sprawie. W modelu elektronicznym łatwiej zachować ciągłość dokumentacji, szybciej odnotować czynności procesowe i sprawniej przekazywać informacje pomiędzy uczestnikami postępowania upadłościowego. To szczególnie istotne w sprawach upadłościowych, które z natury są wieloetapowe i angażują sąd, syndyka, dłużnika oraz wierzycieli. 

Jakie korzyści niesie dla dłużników postępowanie upadłościowe?

Postępowanie upadłościowe kojarzy się często wyłącznie z problemami finansowymi, ale z punktu widzenia dłużnika może być także narzędziem pozwalającym zatrzymać narastający chaos finansowy i dać dłużnikowi szansę na rozpoczęcie nowego etapu na bardziej stabilnych zasadach. Najważniejsze korzyści to m.in.:

1. Uporządkowanie całej sytuacji zadłużenia – wszystkie najważniejsze sprawy związane z długami trafiają do jednej, formalnej procedury. Zamiast wielu równoległych działań różnych wierzycieli pojawia się jeden uporządkowany tryb postępowania, nadzorowany przez sąd. 

2. Ograniczenie indywidualnej presji ze strony wierzycieli – wierzyciele nie dochodzą już swoich roszczeń w całkowicie dowolny sposób, lecz w ramach postępowania upadłościowego. Dłużnik nie musi jednocześnie mierzyć się z wieloma odrębnymi działaniami windykacyjnymi i egzekucyjnymi. 

3. Szansa na plan spłaty dostosowany do realnych możliwości – reguły spłaty zobowiązań określane są na nowo, a przy ustalaniu planu spłaty bierze się pod uwagę możliwości finansowe dłużnika, jego sytuację życiową oraz potrzeby utrzymania jego i osób pozostających na jego utrzymaniu. 

4. Możliwość częściowego albo całkowitego oddłużenia – po wykonaniu planu spłaty sąd może umorzyć pozostałe długi powstałe przed dniem ogłoszenia upadłości.

5. Zatrzymanie dalszego pogłębiania chaosu finansowego – zamiast ciągłego narastania niepewności pojawia się określony tok postępowania, role uczestników są jasno wyznaczone, a dalsze czynności odbywają się według ustawy.

6. Szansa na nowy początek finansowy – po zakończeniu procedury i ewentualnym umorzeniu zobowiązań dłużnik może odbudowywać swoją sytuację finansową bez ciężaru dawnych, niespłacalnych długów. Z tego powodu upadłość nie jest wyłącznie końcem pewnego etapu, ale często także początkiem procesu odbudowy stabilności finansowej. 

Postępowanie upadłościowe a restrukturyzacyjne

Choć oba postępowania dotyczą problemów finansowych dłużnika, ich cel jest inny. Postępowanie upadłościowe służy przede wszystkim jak najwyższemu zaspokojeniu wierzycieli, a w przypadku osoby fizycznej także oddłużeniu. Z kolei postępowanie restrukturyzacyjne ma zapobiec upadłości i umożliwić dłużnikowi dalsze funkcjonowanie, najczęściej poprzez zawarcie układu z wierzycielami. 

W postępowaniu upadłościowym punktem ciężkości jest zazwyczaj likwidacja majątku dłużnika i podział uzyskanych środków pomiędzy wierzycieli. W restrukturyzacji chodzi natomiast o uratowanie przedsiębiorstwa, poprawę jego sytuacji i wypracowanie zasad spłaty zobowiązań bez konieczności kończenia działalności.

Postępowanie upadłościowe dotyczy dłużnika, który jest niewypłacalny. Prawo upadłościowe wiąże to z utratą zdolności do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Restrukturyzacja może być prowadzona nie tylko wobec dłużnika niewypłacalnego, ale również zagrożonego niewypłacalnością, czyli takiego, którego sytuacja wskazuje, że w niedługim czasie może utracić zdolność do spłaty długów.

W postępowaniu upadłościowym dłużnik co do zasady traci zarząd nad majątkiem, który wchodzi do masy upadłości, a kluczową rolę przejmuje syndyk. W restrukturyzacji model jest bardziej nastawiony na zachowanie działalności i wykonywanie układu, dlatego zakres ingerencji w zarząd przedsiębiorstwem zależy od rodzaju postępowania restrukturyzacyjnego.